O le fa'atupuina o fa'amatalaga ma auaunaga fa'aleleia atili o le tau i Vanuatu e tula'i mai ai ni lu'itau tulaga ese i le fa'atulagaina o mea tau feso'ota'iga.
Ua silia ma le 15 tausaga o galue Andrew Harper o se tagata tomai faapitoa i le tau i le Pasefika a le NIWA ma ua ia silafia le mea e faamoemoeina pe a galue i le itulagi.
O fuafuaga e foliga mai o le a aofia ai taga sima e 17, paipa PVC e 42 mita, pa e 80 mita ma meafaigaluega e tatau ona tuʻuina atu i le taimi mo le fausiaina, o lana tala lea. “Ae na faʻaleaogaina lena fuafuaga ina ua le tuua e se vaʻa sapalai le uafu ona o se afa na pasia.
“E masani ona fa'atapula'aina felauaiga i le lotoifale, o lea afai e mafai ona e maua se ta'avale e totogi, e lelei tele lena. I motu laiti o Vanuatu, e mana'omia tupe mo nofoaga e nonofo ai, va'alele ma mea'ai, ma e le o se fa'afitauli lea se'iloga e te iloa o lo'o i ai le tele o nofoaga e mafai ona maua ai tupe mai tagata ese e aunoa ma le toe fo'i atu i le atunu'u tele.”
A fa'atasi ai ma faigata tau gagana, o le fa'atautaia o galuega tau fefa'ataua'iga e te ono manatu māmā i ai i Niu Sila e foliga mai o se lu'itau e le mafai ona fo'ia i le Pasefika.
O nei luʻitau uma sa tatau ona feagai ma le NIWA ina ua amata ona faʻapipiʻi nofoaga faʻapitoa mo le tau (AWS) i Vanuatu i le amataga o lenei tausaga. O nei luʻitau na faʻaalia ai e le mafai ona faia le galuega pe ana leai se malamalama faʻalotoifale i le paʻaga o le poloketi, le Vanuatu Meteorology and Geological Hazards Department (VMGD).
Sa galulue faatasi Andrew Harper ma lana paaga o Marty Flanagan ma ni tagata tomai faapitoa e toaono a le VMGD ma se vaega toaitiiti o alii i le lotoifale o loo galulue i galuega mamafa. O Andrew ma Marty e vaavaaia auiliiliga faatekinolosi ma toleni ma fesoasoani i le aufaigaluega a le VMGD ina ia mafai ona latou galulue tutoatasi i galuega faatino i le lumanai.
E ono nofoaga ua uma ona fa'apipi'iina, e tolu isi ua lafoina atu ma o le a fa'apipi'iina ia Setema. E ono isi ua fuafuaina, atonu i le tausaga a sau.
E mafai e le aufaigaluega fa'apitoa a le NIWA ona tu'uina atu le lagolago faifai pea pe a mana'omia, ae o le manatu autū i tua atu o lenei galuega i Vanuatu ma le tele o galuega a le NIWA i le Pasefika, o le fa'atagaina lea o fa'alapotopotoga fa'alotoifale i atunu'u ta'itasi e tausia a latou lava meafaigaluega ma lagolago a latou lava galuega.
O le feso'ota'iga a le AWS o le a aofia ai le toeitiiti atoa le 1,000 kilomita mai Aneityum i saute e o'o atu i Vanua Lava i matū.
O AWS taitasi ua fa'apipi'iina i meafaigaluega sa'o e fuaina ai le saoasaoa ma le itu e agai i ai le matagi, le vevela o le ea ma le eleele, le mamafa o le ea, le susū, le timuga ma le ave o le la. O meafaigaluega uma ua fa'apipi'iina i se auala fa'atonutonuina ma le fa'aeteete e tusa ai ma tulaga fa'atonuina ma faiga fa'atino a le Fa'alapotopotoga o le Tau a le Lalolagi ina ia mautinoa le tutusa o lipoti.
O faʻamaumauga mai nei masini e tuʻuina atu e ala i le Initaneti i se nofoaga tutotonu e teu ai faʻamaumauga. Atonu e foliga faigofie i le taimi muamua, ae o le mea taua o le faʻamautinoaina lea ua faʻapipiʻi uma meafaigaluega ina ia saʻo le faʻatinoga ma tumau mo le tele o tausaga ma le itiiti o manaʻoga tausiga. Pe 1.2 mita le maualuga o le masini e iloa ai le vevela mai le eleele? Pe 0.2 mita tonu le loloto o le masini e iloa ai le susu o le eleele? Pe o faʻasino tonu le vane o le tau i matū? E taua tele le poto masani a le NIVA i lenei vaega - e manino mea uma ma e manaʻomia ona faia ma le faʻaeteete.
E pei o le tele o atunuu i le Pasefika, e matuā lamatia lava Vanuatu i faalavelave faalenatura e pei o afa ma lāmala.
Peita’i, fai mai le fa’atonu o le poloketi a le VMGD, Sam Thapo, e tele atu mea e mafai ona faia e fa’amaumauga. “O le a fa’aleleia atili ai olaga o tagata e nonofo iinei i le tele o auala.”
Na saunoa Sam o le a fesoasoani nei faʻamatalaga i matagaluega a le malo o Vanuatu e fuafua lelei ai gaoioiga e fesoʻotaʻi ma le tau. Mo se faʻataʻitaʻiga, o le a mafai e le Matagaluega o Faigafaiva ma Faatoaga ona fuafua manaʻoga mo le teuina o le vai ona o faʻamatalaga saʻo o le vevela ma le timuga i le vaitau. O le a manuia le pisinisi tafafao maimoa mai le malamalama lelei i mamanu o le tau ma le auala e aʻafia ai e le El Niño/La Niña le itulagi.
O fa'aleleia atili o fa'amaumauga o timuga ma le vevela o le a mafai ai e le Matagaluega o le Soifua Maloloina ona tu'uina atu fautuaga sili atu i fa'ama'i e feavea'i e namu. E mafai e le Matagaluega o le Malosiaga ona maua se malamalamaga fou i le gafatia o le malosiaga o le la e suia ai le fa'alagolago o nisi o motu i le malosiaga o le diesel.
Sa faatupeina le galuega e le Global Environment Facility ma faatinoina e le Matagaluega o Suiga o le Tau a Vanuatu ma le Polokalame Atinae a Malo Aufaatasi (UNDP) o se vaega o le polokalame o le Building Resilience through Infrastructure Improvement. O se tau itiiti lava, ae e mafai ona maua ai le tele o isi taui.
Taimi na lafoina ai: Setema-30-2024
